De juiste boom op de juiste plaats, voor de juiste reden

Ik weet dat ik even wat minder actief ben geweest met het schrijven van blogs. In de afgelopen periode ben ik vooral bezig geweest om een nieuw huis te bouwen en daar had ik zo mijn redenen voor. Toch zag ik kans om een presentatie te geven op het Barcham Tree Tour event. Barcham is een Engelse kwaliteit boomkwekerij die mij gevraagd hadden op het prachtige Bedgebury National Pinetum een inleiding te geven over hoe mensen geprogrammeerd zijn ten opzichte van boomziektes. Ik ontmoette daar mijn goede bekende en voormalige tuinbaas van Kew gardens, Tony Kirkham. Tony was ook een van de sprekers en hij introduceerde op Bedgebury: ‘The right tree on the right place for the right reason’. Ik merkte hoeveel geestverwanten we zijn, want Tony vond de term 'Treeguests’  oftewel boomgasten (herkomst: Simen Brunia, Bomenbieb) die ik daar gebruikte helemaal geweldig als duiding voor alles wat we nu vooral als ongedierte in bomen beschouwen. Genoeg inspiratie dus om een blog te vullen!

Esthetisch is Old school

De boomsoortkeuze wordt maar wat vaak gemaakt door ontwerpers. Een ontwerper is ruimtelijk geschoold en zal die ruimte willen vullen met het gewenste uiterlijk van een boom: een transparante kroon, bloesem, herfstkleur- noem zo maar allerlei esthetische overwegingen op. Maar ook ontwerpers zijn mensen en daarmee per definitie modegevoelig. Dat betekent dat we soortkeuzes misschien zelfs wel in de tijd kunnen plaatsen. Bijvoorbeeld: de ontwerpen uit de jaren ’70 en ’80 leidden vooral tot een overdaad aan Rosacaea, omdat Prunus, Malus, Pyrus en Crataegus massaal vanwege de bloesem werden gekozen. Daarbij pasten in de krappe woonwijken de bomen van de derde grootte ook beter in het beeld van ‘iedere drie parkeerplaatsen een boompje in de stoep’. 

Straat met monocultuur van zilverlindes in Rotterdam.

Tegenwoordig is transparant en weinig overlast nog steeds een modegrill met als gevolg té veel Gleditsia’s en zilverlindes. De keuze hoe een ruimte gevuld moet worden is in mijn opinie vaak esthetisch gedreven. Sterker nog: er wordt, vooral bij particulieren, nauwelijks bij stil gestaan dat bomen groeien. Het gewenste eindbeeld wordt vooral geprobeerd direct te bereiken met veel te veel aangeplante bomen. Maar wat is nou de reden van aanplant?

Ecosysteemdiensten

Inmiddels weten we beter dat bomen veel meer zijn dan hun uiterlijke verschijning. We hebben in de loop der jaren steeds meer wetenschappelijke onderbouwing van allerlei functies van bomen die we ecosysteemdiensten noemen. Dat bomen veel meer zijn dan mooi, hebben de Amerikanen al tientallen jaren geleden ingezien. Dit heeft geleid tot het I-tree model: een rekenmodel waarmee je een aantal ecosysteemdiensten van bomen kunt berekenen in harde getallen. In 2019 heb ik meegewerkt aan de introductie van het model in Nederland. De publicatie Baten van Bomen , is nog steeds een waardevolle bron. Hiermee kun je berekenen hoeveel CO₂ een boom per jaar vastlegt via zijn groei. Daarnaast hoeveel koolstof de boom inmiddels al bevat, Hoeveel  water  de boom vasthoudt en daarmee niet naar het riool afstroomt, en de hoeveelheid fijnstof die deze afvangt. Het positieve is dat je het nu niet meer over je gevoel hoeft te hebben dat bomen belangrijk zijn. Je kunt het hard met cijfers onderbouwen. Dat vinden veel mensen, en vooral bestuurders, prettig.

Ecosysteemdiensten bevatten een aantal hele juiste redenen om bomen te handhaven of te planten. Koolstofopslag is een heet politiek hangijzer en voor bestuurders een geweldige motivatie om bomen aan te planten. De harde cijfers over ecosysteemdiensten kun je bovendien vertalen naar harde euro’s, dat vinden mensen nóg fijner! Daar zit dan meteen het risico want nu krijg je het gif van onze samenleving: economische systemen. Als we bomen kunnen degraderen tot vertegenwoordigers van euro’s, dan is het simpel af te kopen, kun je gemotiveerd bomen vellen en ga je voorbij aan heel veel waardes -zachte waardes.

Zachte waardes

We weten allemaal dat bomen belangrijk zijn. Maar als een boom met de huidige berekenbare ecosysteemdiensten slechts €10,00 per jaar opbrengt (let op, dit is hier slechts als voorbeeld genoemd!) dan kun je hem beter maar afzagen. Terwijl we allemaal weten dat dit niet klopt, kunnen we het nog steeds niet sterk genoeg onderbouwen.

Laten we eens de term ecosysteemdiensten analyseren. Een mensgerichte term waarin we alles berekenen wat bomen voor ons, mensen, doen. We gaan daarmee voorbij aan die waardes waar wij als mensen misschien niet direct baat bij denken te hebben, maar die essentieel zijn in de keten die we natuur noemen. Een boom is een huis voor vele organismen, boomgasten, die essentieel zijn voor het functioneren van de boom en zijn omgeving.

Mensgerichte zachte waardes zijn er ook genoeg
Bomen zorgen op een hete dag voor essentiële schaduw. Exemplarisch is het jubileum evenement van Amsterdam, waar ik onlangs als projectleider bij betrokken ben geraakt. Gemeente Amsterdam heeft ter ere van haar 750-jarig bestaan 750 bomen geschonken gekregen. Deze bomen zijn in bakken geplaatst en op de langste dag van het jaar, 21 juni 2025, op de snelweg A10 neergezet als onderdeel van de jubileumfestiviteiten.

Mensen kunnen hier kritisch over zijn, maar ik ben ervan overtuigd dat deze bomen de beste promotie waren voor zichzelf. 21 juni 2025 kon niet beter: er werd een knetterhete dag met 32 graden Celsius voorspeld.  De 750 jubileumbomen stonden allemaal aan de beide buitenranden van de snelweg, deels op de vluchtstrook en deels op de rijbanen, met een boomloze veiligheidsstrook van ongeveer 8 meter ertussen.

Aangenaam verblijven tussen de bomen op de snelweg A10 Amsterdam

Rene van der Velde van de Technische Universiteit Delft voerde temperatuur metingen uit op basis van stralingswarmte. Stralingswarmte is de oppervlaktewarmte  gemeten tussen de bomen en in de strook ertussen, zonder de bomen. Ik baseer me op de stralingstemperatuur die ik zelf heb afgelezen, maar op de snelweg was die 44^O C en daarmee 12^O C hoger dan tussen de bomen, waar die ‘slechts’ 32^O C was!

Er waren meer dan 200.000 mensen op de snelweg en ik zag dat ze in looppas over de hete snelweg kwamen onder andere van de staal- en zeilstand van de Rabobank, en vertraagden zichtbaar tussen de bomen. Mensen bleven tussen de bomen hangen en ervaarden de weldaad van de schaduw. De bomen plaatsen op de snelweg was een geweldige, juiste reden om zelfs een snelweg leefbaar aan te kleden én de temperatuur te dempen. Een zachte waarde, nog steeds mensgericht, maar zeg mij maar: hoeveel geld is dat naast alle natuurwaarden waard?

De macht van het getal

Het gaat al beter, maar veel politieke krachten denken nog te scoren door grote getallen aan te planten bomen te noemen. Het is vrij eenvoudig om te scoren door duizenden bomen op een paar hectare aan te planten, of ze in onvoldoende goede kwaliteit groeiplaatsen te proppen. Dit is volledig in strijd met het belang van het realiseren van voldoende kroonvolume, om daarmee de kwaliteit van de leefomgeving te verbeteren. Daarom ben ik veel enthousiaster over de 3+30+300 -regel van Ceciel Konijnendijk. Met name het 30%, kroonvolume van een gebied kun je alleen bereiken  met kwaliteit van groeiplaats. Een andere benadering is het boomkroonvolume van het Norminstituut Bomen, geïntroduceerd als de landelijke Bomennorm. Ook die Bomennorm, 2,2 kubieke meter boomkroonvlume per vierkante meter grondoppervlak, is alleen maar te bereiken met kwaliteit. En dan heb je het vooral over groeiplaatsen: de juiste plaats. Bomen zijn net als pizza’s: het draait allemaal om de bodem. Als de politiek nog steeds op aantallen bomen blijft drukken, snappen ze eigenlijk niets van de juiste reden: kwaliteit van de leefomgeving!

Het gaat om de bomen die aanslaan

Niet het aantal bomen dat wordt aangeplant is van belang, maar het aantal bomen dat aanslaat. Te vaak zie ik dit misgaan in frequentiecontracten , waarbij het bestek een aantal te planten bomen voorschrijft, maar de nazorg niet regelt.

Het gaat om de aantallen die aanslaan, niet die je aanplant ook hier in Warwick, Engeland

Met het huidige klimaat kun je er al helemaal niet meer op vertrouwen dat een boom het zelf wel redt. Resultaatgerichte contracten, waarbij het resultaat een aangeslagen vitale boom is die wordt opgeleverd, zijn veel zinvoller. Laat alles na minimaal drie jaar, of nog liever na vijf jaar, vitaal opleveren en je weet zeker dat je krijgt wat je vraagt. En wat is dan vitaal? ‘Vanaf het moment van aanplant, een toenemende gemiddelde scheutlengte inclusief de top.’ Een simpele, toetsbare norm die op elke bodem en voor iedere soort werkt. Want aanslaan was toch, hoop ik, de juiste reden om bomen aan te planten?

Kortom er zijn vele redenen om bomen aan te planten. Met dank aan Tony Kirkham kunnen we nog jaren vooruit met de gecompleteerde slogan:

De juiste boom op de juiste plaats, voor de juiste reden!